HÀ NỘI – Trong sáu tháng đầu tiên sau khi mở cơ sở chăm sóc người cao tuổi ở ngoại ô Hà Nội vào năm 2014, bà Trần Thị Thúy Nga và chồng chỉ đón được năm người đến ở.
Phải thêm ba năm nữa cơ sở 60 giường mới kín chỗ, trong bối cảnh định kiến đối với viện dưỡng lão ở Việt Nam vẫn còn nặng nề.
Nhưng 12 năm sau, Diên Hồng đã trở thành hệ thống cơ sở chăm sóc người cao tuổi lớn nhất cả nước, chăm sóc 900 người tại 10 cơ sở ở miền Bắc Việt Nam.
“Thời gian đầu của chúng tôi vô cùng khó khăn. Nhu cầu thì có, nhưng trở ngại là định kiến, chưa kể đến vấn đề chi phí,” bà Nga, 39 tuổi, chia sẻ với Nikkei Asia.
“Vào thời điểm đó, việc đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão khiến nhiều người con mang mặc cảm rằng mình bất hiếu. Những người xung quanh, từ hàng xóm, họ hàng đến người thân trong gia đình, cũng sẽ phán xét họ vì quyết định ấy,” bà nói.
Hai vợ chồng đã nghiên cứu thị trường trong nhiều năm và nỗ lực thay đổi cách nhìn của xã hội về việc chăm sóc người cao tuổi. Chiến lược ấy đã phát huy hiệu quả. Diên Hồng mở thêm bảy cơ sở từ năm 2022 đến năm 2025 và dự định khai trương thêm một số cơ sở nữa, trong đó có cơ sở đầu tiên tại Thành phố Hồ Chí Minh trong vài tháng tới.
Chi phí chăm sóc cơ bản dao động từ 7 triệu đồng (265 USD) đến 18 triệu đồng (685 USD) mỗi tháng.
“Tôi tin rằng nhu cầu trong tương lai sẽ rất lớn. Nhưng cần có nhiều lựa chọn khác nhau, từ chăm sóc nội trú, chăm sóc ban ngày đến chăm sóc tại nhà,” bà Nga nói.
Dân số già hóa nhanh chóng đang tạo ra một trong những ngành tăng trưởng mới nhất ở Đông Nam Á: chăm sóc người cao tuổi. Tuy nhiên, khi quy mô gia đình thu hẹp và con cái chuyển đi nơi khác sinh sống, phần lớn người cao tuổi Việt Nam vẫn dựa vào người thân và không đủ khả năng chi trả cho dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp. Thách thức đặt ra là vượt qua tâm lý e ngại bắt nguồn từ quan niệm về chữ hiếu, đồng thời giúp dịch vụ chăm sóc trở nên dễ tiếp cận tại một quốc gia già hóa trước khi trở nên giàu có.
Tỷ suất sinh đã giảm từ gần bảy con trên mỗi phụ nữ vào những năm 1960 xuống khoảng hai con kể từ năm 2006, trong khi tuổi thọ tăng lên.
Với dân số hơn 100 triệu người, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia già hóa nhanh nhất thế giới. Tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên dự kiến tăng gấp đôi, từ 7% năm 2015 lên hơn 14% vào năm 2036. Quá trình chuyển đổi này diễn ra trong khoảng hai thập kỷ ở Việt Nam, trong khi tại Pháp phải mất 115 năm.
Đối với chính phủ, đây là một thách thức xã hội. Đối với doanh nghiệp, đây là cơ hội tham gia vào cái gọi là nền kinh tế bạc.
“Sự phát triển của nền kinh tế bạc là một trong những chuyển biến quan trọng mà Việt Nam đang trải qua trong 25 năm đầu thế kỷ 21, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh, quy mô gia đình thu hẹp và dân số già hóa nhanh chóng,” bà Catherine Earl, phó giáo sư tại Đại học RMIT Việt Nam, nhận định.
Dù vậy, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp vẫn chưa phổ biến. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), khoảng 99% người cao tuổi Việt Nam phụ thuộc vào sự chăm sóc của gia đình; phụ nữ đảm nhận 72% trách nhiệm chăm sóc.
Điều đó tạo ra dư địa đáng kể cho các dịch vụ có thu phí, khi hộ gia đình ngày càng ít người hơn, quá trình di cư ra đô thị và tuổi thọ tăng khiến việc duy trì cách chăm sóc truyền thống ngày càng khó khăn.
Theo dự báo của Ken Research, thị trường chăm sóc người cao tuổi Việt Nam sẽ tăng từ 2,68 tỷ USD năm 2025 lên 4,8 tỷ USD vào năm 2031, tương ứng mức tăng trưởng bình quân khoảng 10% mỗi năm. Nhu cầu sẽ mở rộng ra ngoài các viện dưỡng lão nội trú, sang dịch vụ hỗ trợ tại nhà, phục hồi chức năng, chăm sóc ban ngày, tư vấn y tế từ xa và chăm sóc chuyển tiếp từ bệnh viện về nhà.
Bà Vũ Thị Bích Hảo, 69 tuổi, chuyển vào một cơ sở chăm sóc ở Hà Nội cách đây sáu tháng sau khi bị đột quỵ. Ban đầu bà mất một thời gian để làm quen, nhưng dần thích nghi với nếp sinh hoạt có giờ giấc, gồm các bữa ăn đều đặn, tập thể dục và những hoạt động giúp đôi tay cùng trí óc luôn được vận động.
Người giáo viên nghỉ hưu vui vẻ này cho biết bà thấy yên tâm vì có bác sĩ tại cơ sở và những người bạn cùng sống thân thiện. Nhưng khi nhắc đến người chồng đang mắc bệnh ung thư, bà bất chợt bật khóc.
“Tôi nhớ ông ấy lắm. Tôi chỉ muốn về nhà với ông ấy,” bà nói.
Phó giáo sư Earl của RMIT cho biết việc được chăm sóc tại nhà khi về già là điều bình thường và phổ biến trên khắp khu vực.
“Chăm sóc dựa vào gia đình là hình thức phổ biến ở Việt Nam và các nước châu Á khác,” bà nói. “Không nên xem đó là một vấn đề. Phần lớn người cao tuổi thích được chăm sóc tại nhà hơn là ở cơ sở chăm sóc tập trung.”
Sở thích ấy nhiều khả năng sẽ định hình sự phát triển của ngành. Theo Ken Research, tỷ trọng doanh thu của dịch vụ chăm sóc tại nhà trong thị trường chăm sóc người cao tuổi dự kiến tăng từ 34% năm 2025 lên 42% vào năm 2031, nhờ mong muốn được sống tại nhà khi về già, yêu cầu đầu tư cơ sở vật chất thấp hơn và khả năng sắp xếp lịch dịch vụ qua ứng dụng.
Tháng 7, Hà Nội công bố một gói chính sách nhằm thúc đẩy nền kinh tế bạc, trong đó có các ưu đãi dành cho sản phẩm và dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, cùng những biện pháp khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng lao động lớn tuổi.
Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm cũng đã kêu gọi phát triển nền kinh tế bạc. Tại lễ khởi công một tổ hợp chăm sóc sức khỏe người cao tuổi của Đại học Y Hà Nội hồi tháng 1, ông Lâm nói rằng nếu không có cách tiếp cận mới, những thay đổi trong cấu trúc gia đình sẽ tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống y tế và an sinh xã hội.
Dự án trị giá 14,2 nghìn tỷ đồng kết hợp cơ sở y tế và đào tạo với khu chăm sóc nội trú dành cho người cao tuổi. Khu nhà ở nằm cạnh bệnh viện sẽ có khoảng 720 căn hộ thiết kế cho người cao tuổi, phục vụ 1.680 người. Các tầng dưới sẽ cung cấp dịch vụ y tế từ cấp cứu đến chẩn đoán chuyên sâu.
Ông Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Đại học Y Hà Nội, cho rằng Việt Nam cần điều chỉnh cách chăm sóc cha mẹ theo truyền thống.
“Xã hội Việt Nam phần lớn vẫn vận hành dựa trên điều có thể gọi là ‘nền kinh tế của lòng hiếu thảo’. Cha mẹ nuôi con khôn lớn; khi con trưởng thành và kiếm được tiền, họ sẽ phụng dưỡng cha mẹ,” ông Hiếu nói với Nikkei Asia.
Ông ủng hộ mô hình “sống dành cho người cao tuổi”, kết hợp nhà ở với chăm sóc sức khỏe thay vì tách biệt việc chăm sóc tại nhà khỏi dịch vụ y tế. Ông cũng đang hợp tác với công ty Care 21 của Nhật Bản để thử nghiệm một mô hình gồm 70 căn hộ dành cho người cao tuổi ở trung tâm Hà Nội. Mô hình này sẽ sử dụng dữ liệu lớn và công nghệ nhận diện khuôn mặt để phát hiện các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn, đồng thời giúp cư dân tiếp cận trực tiếp dịch vụ cấp cứu và thiết bị chẩn đoán.
“Mọi người có thể thuê một căn hộ trong dự án của chúng tôi, hoặc mua làm tài sản riêng, rồi sống ở đó cùng cha mẹ.”
Ông Hiếu kêu gọi xây dựng mạng lưới chăm sóc lão khoa trên toàn quốc song song với các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, đồng thời cho rằng người cao tuổi cần được tiếp cận dịch vụ y tế dễ dàng hơn.
Theo nghiên cứu của UNFPA và Cục Thống kê Việt Nam, tuổi thọ trung bình của người Việt là 74,7 năm, nhưng tuổi thọ khỏe mạnh chỉ đạt 65,4 năm. Điều đó có nghĩa nhiều người phải sống gần một thập kỷ với bệnh tật hoặc những hạn chế về khả năng vận động và sinh hoạt.
Lao động là một trở ngại khác.
“Ở Việt Nam, có thể bạn tuyển 10 người nhưng chỉ giữ được một người vì họ có quá nhiều cơ hội việc làm. Thách thức lớn nhất là tìm kiếm và đào tạo nhân sự,” bà Dương Thị Thúy, chủ cơ sở chăm sóc Tâm An Nhiên với 40 giường, khai trương ở Hà Nội chín tháng trước, cho biết.
Vào thời điểm cơ sở mới mở, rất ít người hỏi thông tin. “Giờ đây, ngày nào cũng có người gọi điện,” bà Thúy nói và cho biết thêm bà dự định mở hai cơ sở nữa.
Theo bà, Tâm An Nhiên thu từ 13 triệu đến 20 triệu đồng mỗi người mỗi tháng và cần ít nhất 27 người đến ở để đủ bù đắp chi phí.
Những cơ sở cao cấp hơn, như Phương Đông Asahi với mô hình theo phong cách Nhật Bản, có mức phí từ 40 triệu đồng mỗi tháng; chi phí có thể vượt 100 triệu đồng đối với người lựa chọn chỗ ở và tiện ích cao cấp.
Nhu cầu có thể đang tăng nhanh, nhưng khả năng chi trả cho dịch vụ chăm sóc lại là một vấn đề khác.
Theo UNFPA, khoảng 76% người cao tuổi Việt Nam không có lương hưu, khiến phần lớn phải dựa vào tiền tiết kiệm hoặc sự hỗ trợ tài chính từ con cái. Ngay cả với những người có lương hưu, chi phí tại các cơ sở chăm sóc tư nhân không phải lúc nào cũng nằm trong khả năng chi trả.
Dữ liệu của Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho thấy khoảng 3,4 triệu người đang nhận lương hưu và trợ cấp hằng tháng. Gần 564.000 người nhận dưới 3 triệu đồng mỗi tháng, trong khi 1,35 triệu người nhận từ 3 triệu đến 6 triệu đồng.
Trong khi đó, mức phí hằng tháng tại Diên Hồng, một trong những đơn vị tư nhân có giá tương đối dễ tiếp cận, cũng bắt đầu từ 7 triệu đồng. Việt Nam hiện không trợ cấp từ ngân sách nhà nước cho người sống tại các cơ sở chăm sóc tư nhân.
Một khảo sát cho thấy Việt Nam có hơn 400 viện dưỡng lão, gần một nửa trong số đó hoạt động từ thiện hoặc được nhà nước tài trợ; theo Bộ Y tế, các cơ sở tập trung chủ yếu ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
Việc thiếu quy định và hỗ trợ từ nhà nước, cùng chi phí vận hành cao và tình trạng thiếu lao động, khiến việc mở rộng quy mô gặp khó khăn.
“Biên lợi nhuận rất mỏng. Đây thực sự là một công việc vô cùng vất vả,” bà Nga của Diên Hồng nói. Một số cơ sở của bà hoạt động ở mức hòa vốn hoặc lỗ nhẹ để công ty có thể phục vụ thêm nhiều người cao tuổi.
Tham khảo các mô hình chăm sóc của Đài Loan và Nhật Bản, Diên Hồng có hơn 300 nhân viên, trong đó hơn một nửa dưới 30 tuổi. Công ty tổ chức các cuộc thi sắc đẹp, “Olympic”, câu lạc bộ khiêu vũ và cờ cho người cao tuổi, cùng những hoạt động nhằm giữ chân nhân viên.
Ở tuổi 98, ông Nguyễn Như Ngà đang thư giãn trong phòng riêng tại một cơ sở của Diên Hồng. Tay cầm cuốn sách về thực dưỡng của một tác giả Nhật Bản, ông để cửa phòng mở để có thể nghe những người cùng sống chơi trò chơi và tập khiêu vũ bên ngoài.
“Việt Nam trước đây là một xã hội nông nghiệp, nơi nhiều thế hệ cùng sống trong gia đình lớn. Nhưng giờ là xã hội công nghiệp, mọi người đi làm xa nhà và gia đình không còn có thể ở gần để chăm sóc chúng tôi.”
Ông chuyển vào cơ sở này sáu năm trước, sau khi bị đột quỵ đúng lúc vợ đang sang Anh thăm các con, còn một người con khác sống ở thành phố khác.
“Mỗi thế hệ có một cách nghĩ khác nhau. Họ phải hướng về tương lai, còn chúng tôi thường nhìn lại quá khứ,” ông nói. “Các cơ sở chăm sóc thực sự phù hợp với những người già như chúng tôi. Nhưng không phải ai cũng có đủ khả năng sống ở đây, huống hồ là có phòng riêng như tôi. Sẽ rất tốt nếu nhà nước có thể hỗ trợ lĩnh vực này nhiều hơn.”
> Tìm hiểu thêm: Cách chọn viện dưỡng lão phù hợp cho cha mẹ: 10 tiêu chí cần biết
